امروزه در اکثر مواقع معلمان تربیت بدنی از رفتارهای اجتماعی دانش آموزان گلایه دارند و معمولاً  در موقعیت های آغاز و پایان کلاس تربیت بدنی، در زمان گرم کردن و سرد کردن، در حین آموزش و حتی در زمان بازی دانش آموزان با مشکلاتی روبرو هستند. آنها می گویند: بچه ها هم زمان لباس های خود را تعویض نمی کنند و این موجب تلف شدن وقت کلاس می شود.

زمانی که مشغول دویدن و انجام فعالیت برای گرم کردن هستند نظم ندارند، در توزیع و جمع آوری وسایل ورزشی همکاری لازم را ندارند، زمانی که مشغول آموزش هستم صدایم به دشواری به آنها می رسد چرا که با هم حرف می زنند، تعداد زیادی از دانش آموزان نسبت به انجام تکالیف حرکتی و تمرینی در داخل و خارج از مدرسه بی مسئولیت اند و رغبتی نشان نمی دهند.

چنانچه ما معلمان به شکل ارادی و با برنامه ای از پیش طراحی شده برای مقابله با مشکلات مذکور اقدام نکنیم، این امر به کاهش ثمربخشی کلاس درس تربیت بدنی و ورزش منجر خواهد شد. نمونه ای از رفتار های فردی دانش آموزان در کلاس تربیت بدنی بدین قرار است: آوردن لباس ورزش، بیرون آوردن لباس مدرسه و پوشیدن لباس ورزشی، آوردن وسایل ورزشی مثل راکت بدمینتون و یا توپ فوتبال و…، حفظ و مراقبت از البسه و وسایل ورزشی خود، پذیرش معلم به عنوان راهنما و هدایت کننده فعالیت ها و برنامه های کلاس، انجام تکالیف فردی مثل مشارکت در تمرین های آمادگی جسمانی و تکرار مهارت های پایه رشته های ورزشی و تلاش برای رفع نواقص در داخل و خارج از کلاس، برنامه ریزی مستقل برای توسعه عوامل آمادگی جسمانی، اشتیاق برای فراگیری از دیگران و علاقه مندی برای کمک به دانش آموزان دیگر در فراگیری مهارت های ورزشی و… .

نمونه ای از رفتار های اجتماعی دانش آموزان در کلاس تربیت بدنی بدین قرار است: رعایت قوانین کلاسی مثل رعایت نوبت در انجام وظایف در گروه، آهسته و به موقع صحبت کردن در کلاس، انجام به موقع دستورات معلم، مثل آوردن وسایل ورزشی و یا قرار گرفتن در یک گروه، سرزنش نکردن همکلاسی ها بخاطر ناتوانی و یا کم مهارتی در اجرای یک مهارت، همکاری با معلم و سایر دانش آموزان در انجام فعالیت های داخل و خارج کلاس، کمک به فراگیری مهارت ها توسط همکلاسی ها، درک تفاوت های فردی و سازگاری با آنها، برنامه ریزی و یا مشارکت در برنامه ریزی برای غنی سازی اوقات فراغت خانواده و یا دوستان با فعالیت های جسمانی، تحلیل فواید فعالیت های جسمانی برای دیگران، تشویق دیگران به ترجیح راهپیمایی به جای استفاده از خودرو در مسافت های کوتاه داخل شهر و…

درس تربیت بدنی (ورزش مدرسه) بهترین بستر برای توسعه و تکامل رفتارهای فردی و اجتماعی دانش آموزان است، زیرا دانش آموزان در این درس همکاری، رهبری، مسئولیت پذیری، خودکنترلی، اطاعت و پیروی، روحیه ورزشکاری، خودگردانی و… را که از نشانه های توسعه رفتارهای فردی و اجتماعی است، می آموزند و تمرین می کنند.

البته انتظار از دانش آموزان در پایه دهم و به طور کلی دوره متوسطه دوم بیشتر متوجه توانایی آنها برای برنامه ریزی درجهت ترویج شیوه زندگی فعال و انجام فعالیت های جسمانی و مشارکت بیشتر در برنامه های ورزش در خارج از مدرسه است. بنابراین لازم است دانش آموزان آموزه های لازم برای ارتقای مسئولیت پذیری، تعاملات اجتماعی و پویایی گروهی در هنگام انجام فعالیت های جسمانی و ورزش را کسب کنند و به موقعیت های خارج از کلاس نیز تعمیم دهند تا انگیزه و توانایی کافی برای ترغیب خود و دیگران به پر کردن اوقات فراغت با فعالیت جسمانی و پیروی از شیوه زندگی فعال را داشته باشند.

رهنمودهای آموزشی

در ساعت درس تربیت بدنی توسعه و تکامل رفتارهای فردی و اجتماعی نیاز به وقت مجزایی ندارند و طی گذر از مراحل طرح درس روزانه شکل می گیرند. این به معنای آن است که معلم باید با استفاده هوشمندانه از زمان و موقعیت، برای رشد عاطفی  اجتماعی دانش آموزان اقدام کند و هنگام اجرای مهارت های ورزشی و تمرینات آمادگی جسمانی با هوشیاری کامل رفتارهای دانش آموزان را زیر نظر داشته باشد و با به کارگیری راهبرد های مناسب در موقعیت مشخص، به رشد خصایص مسئولیت پذیری فردی، تعامل اجتماعی و پویایی گروهی در دانش آموزان کمک کند.

تدریس رفتارهای فردی و اجتماعی نیازمند راهبردهای یاددهی  یادگیری خاصی است. به شش راهبرد تعاملی برای رشد و تکامل رفتارهای فردی و اجتماعی به اجمال در شکل زیر اشاره می شود. در هر موقعیت در کلاس، معلم می تواند با توجه به زمان و مکان، از یک یا چند راهبرد تعاملی، بهره گیرد و یا خود اقدام به ابداع راهبردی مؤثرتر نماید.

شش راهبرد تعاملی برای تکامل رفتارهای فردی و اجتماعی

1. سخن معلم: یکی از راه هایی که شما می توانید دانش آموزان را با ویژگی های رفتارهای فردی و اجتماعی آشنا کنید این است که هنگامی که به طور خودانگیخته اقدام به کاری می کنند یا زمانی که به شیوه ای بی مسئولیت رفتار می کنند با آنان صحبت کنید. در واقع زمانی که معلم با دانش آموزان در خصوص رفتارهای آنها صحبت می کند، در حال استفاده از روش یا راهبرد سخن معلم است.
2. الگودهی: بدین معنی است که معلمان در حضور دانش آموزان، چگونه رفتار می کنند. زمانی دانش آموزان با ویژگی های یک رفتار مطلوب به خوبی در تعامل خواهند بود که معلم خود با آنها به خوبی آشنا باشد و در عمل مطابق با آن رفتار کند. بدین معنی که از کلمات شایسته استفاده کند (خویشتن دار باشد(، هرجا و هر زمانی که شد در فعالیت ها شرکت کند )پایبند به اجرای برنامه ها باشد)، مسئولیت پذیر باشد ( برای مثال، به قول های خود عمل کند(، به دیگران اهمیت بدهد )یعنی علاقه و توجهش را به دانش آموزان ابراز کند )
3. تقویت کردن: بدین معنی که معلم رفتارها و نگرش های مثبت هر یک از دانش آموزان را تقویت کند. تشویق کلامی بهترین و ساده ترین نوع تقویت است که نمونه بارز آن تحسین کردن دانش آموزان است. با تحسین، آنها به انجام رفتارهای مطلوب (یعنی رفتارهای درست، واقعی، مثبت و مناسب با موقعیت) ترغیب می شوند. امتیاز دادن نوع دیگری از تقویت کردن است. چنانچه شما برای یک رفتار شایسته جایزه بدهید، در واقع از روش امتیاز دادن استفاده کرده اید. نمره دادن نیز می تواند نوعی از تقویت کردن محسوب شود.
4. زمان تفکر: زمان تفکر عبارت است از مدت زمانی که دانش آموز صرف تفکر درباره نگرش ها و رفتارهای مربوط به رفتارهای خود می کند.
5. مشارکت دانش آموزان: مشارکت دانش آموزان عبارت است از فرصتی که از دانش آموزان خواسته می شود تا نظرات و عقایدشان را درباره بعضی از جنبه های برنامه، فعالیت ها و رفتارهای خود و دیگران بیان کنند. این روش کمک می کند تا به عقاید آنها احترام گذاشته شود و بدین طریق سطح انگیزش آنها حفظ گردد.
6. راهبردهای ویژه: منظور از راهبردهای ویژه آن دسته از راهبردهایی است که به جز راهبردهای تعریف شده قبلی برای دانش آموزان و موقعیت های خاص و با ابتکار عمل خود معلم طراحی و اجرا می شود. معلمان تربیت بدنی راهبردها و راهکارهای تجربه شده ای را در اختیار دارند که به سهولت از آن در موقعیت های خاص برای نزدیک کردن دانش آموزان به انتظارات عملکردی از آن بهره می گیرند.

انتظار از دانش آموزان در دوره متوسطه دوم بیشتر متوجه توانایی آنها برای برنامه ریزی درجهت توسعه آمادگی جسمانی و مهارت های ورزشی در داخل و خارج از مدرسه چه برای خود و چه برای دیگران است. برای نمونه آنها باید بتوانند برای دیگران با تکیه بر آموخته های کلاسی فواید آمادگی جسمانی، ترجیح فعالیت های جسمانی به جای استفاده از ماشین و شرکت در بازی و رقابت های ورزشی را استدلال کنند و توانایی کافی برای ترغیب خود و دیگران به پر کردن اوقات فراغت با فعالیت جسمانی را داشته باشند. بنابراین انتظارات عملکردی دانش آموزان را می توان به شرح ذیل بر شمرد:

• تکالیف جسمانی خود را در داخل و خارج از مدرسه انجام می دهد.
• با شرکت در چالش های جسمانی، شجاعت جسمانی و پرهیز از بی احتیاطی جسمانی را نشان می دهد.
• در فعالیت های جسمانی که افراد با تفاوت هایی فردی همچون قد، وزن، سطح مهارت و …. حضور دارند، مشارکت کند.
• با ایفای نقش در بازی ها و فعالیت های جسمانی گروهی، برای رسیدن به اهداف گروه تلاش می کند.

در ادامه با عنایت به موقعیت هایی که طی گذر از مراحل طرح درس روزانه پیش می آید و راهبردهای تعاملی که در بخش راهبردهای یاددهی  یادگیری اشاره شد، به نمونه هایی از موقعیت های یادگیری و انتظارات عملکردی و راهبرد های متناسب با آن پرداخته می شود.

نمونه موقعیت «  شجاعت / بی احتیاطی جسمانی »

شجاعت به معنی بی باکی/ دلیری و نترسیدن است. این صفت برای یادگیری بسیاری از حرکات دشوار و پیچیده ورزشی لازم است و از آن به عنوان شجاعت جسمانی/ حرکتی یاد می شود. در مقابل می توان از بی احتیاطی جسمانی/حرکتی نیز یاد کرد. این صفت به دلیل نادیده گرفتن پیش نیازهای اجرایی حرکت و عدم توجه به مراحل یادگیری و یا انجام حرکات در محیط نامناسب که می تواند برای فرد حادثه ساز باشد.

نوع راهبرد: « سخن معلم »

در مرحله « آموزش و تمرین » کلاس،دانش آموزان در حال انجام تمرینات آمادگی جسمانی و کار با وزنه هستند.معلم با زیر نظر گرفتن دانش آموزان در می یابد که تعدادی از آنها بدون توجه به دستورات تمرین، سراغ وزنه های سنگین می روند، در این موقعیت پیش آمده معلم می تواند ابتدا با به کارگیری راهبرد «سخن معلم » شجاعت جسمانی و بی احتیاطی جسمانی و ویژگی های هر یک از آنها را به شرح زیر بیان کند.

چگونه می توان شجاعت جسمانی را از بی احتیاطی جسمانی تشخیص داد؟

معلم برای کمک به تشخیص درست دو صفت مذکور به موقعیت تمرینی که در آن قرار دارند، اشاره می کند و می گوید: تا زمانی که شما تمرینات را از سبک به سنگین زیر نظر معلم و با برنامه تمرینی انجام می دهید شما می توانید و لازم است تا وزنه های سنگین تر را امتحان کنید و در این صورت شما شجاعت جسمانی دارید. در حالی که اگر بدون گذر از تمرینات سبک و مقدماتی اقدام به بلند کردن وزنه های سنگین کنید صفت بی احتیاطی جسمانی به شما نسبت داده می شود. در این حالت شما به بدن خود آسیب وارد می کنید. همین طور اگر دانش آموزی حتی با رعایت تمام اقدامات ایمنی و با حضور معلم وارد قسمت عمیق استخر نشود، او دارای صفت شجاعت جسمانی نیست، و برعکس اگر دانش آموزی که شنا نمی داند یک باره به تشویق دیگران وارد قسمت عمیق استخر شود باز هم شجاع نیست!

نمونه موقعیت «  ایفای نقش در گروه »

برای کسب مسئولیت پذیری فردی به ترتیب گذر از سطوح بی مسئولیتی، خویشتن داری، مشارکت (پایبندی)  لازم است. در دوره ابتدایی و متوسطه اول کوشش برآن است تا دانش آموزان به حداقل های لازم برای مسئولیت پذیری فردی دست پیدا کنند؛ برای نمونه وجود رفتارهای مانند مسخره کردن، هل دادن، پرت کردن بی هدف توپ به سمت دانش آموزان، جرو بحث کردن، بی احترامی، مشارکت نکردن، نافرمانی از معلم و غیره جایز نیست و حاکی از ماندن دانش آموزان در سطوح رفتاری پایین است که باید با مشاور مدرسه در میان گذاشته شود. در دوره متوسطه دوم انتظار می رود دانش آموزان با قبول مسئولیت های فردی در گروه تلاش کرده و برای موفقیت گروه ایفای نقش کنند.

نوع راهبرد: «  تقویت کردن »

دانش آموزان در حال انجام بازی بسکتبال هستند. معلم بر اهمیت بلاک حلقه برای توپ گیری از سبد به عنوان وظیفه فردی تأکید می کند. بدین معنی که همه بازیکنان باید به نقش خود برای بلاک کردن توپ از حلقه عمل کنند. بلاک کردن توپ از حلقه و به جریان انداختن آن در بین هم تیمی ها فرصت کسب امتیاز را فراهم می آورد. معلم با زیر نظر گرفتن دانش آموزان در می یابد که تعدادی از آنها به وظیفه بلاک حلقه عمل کرده و اجازه می دهند هم تیمی آنها توپ را بگیرد، علی رغم اینکه بازیکن توپ گیرنده مورد تشویق قرار می گیرد، نه آنها، در این موقعیت معلم اگر می خواهد بازیکنانی که بلاک حلقه برای توپ گیری را با موفقیت انجام داده اند، همچنان به ایفای نقش خود در جهت منافع جمعی ادامه دهند، باید با به کارگیری راهبرد تقویت کردن، آنان را به ادامه فعالیت ترغیب کند و موفقیت تیمی را به انجام مسئولیت پذیری فردی آنها در بلاک کردن حریف ربط دهد.

یادآوری: به طور حتم در طول زمان تدریس موقعیت های بی شماری به وجود خواهد آمد که معلمان با هوشمندی و به کارگیری راهبردهای مؤثر می توانند از آنها به نفع توسعه رفتارهای مطلوب فردی و اجتماعی دانش آموزان بهره مند گردند.